วิพากษ์บริโภคนิยม / สุลักษณ์ ศิวรักษ์ ปัญญาชนสยาม...คนสุดท้าย ?

ประวัติศาสตร์ได้พิสูจน์ให้เราได้เห็นเสมอว่า ไม่มีสิ่งใดจะปลุกสังคมให้ตื่นจากความมัวเมาหลับใหลได้ดีเท่ากับความเจ็บปวด การที่คนส่วนมากเพิกเฉยหรือหลบเลี่ยงการเผชิญหน้ากับปัญหา ทำให้คนเลวเหิมเกริม ต่อเมื่อความเดือดร้อนหรือความทุกข์ยากระบาดไปถึงคนกลุ่มใด คนกลุ่มนั้นจึงจะใส่ใจต่อสู้เพื่อเรียกร้องสิ่งที่เคยเป็นของตัวเองกลับคืนมา บนพื้นฐานความจริงที่ว่ามนุษย์ทุกคนย่อมเห็นแก่ผลประโยชน์ของตนก่อนเสมอ

ระบบการศึกษาผลิตผู้มีความรู้เข้าสู่ระบบเศรษฐกิจโดยหลงลืมเรื่องของสติ ปัญญา และคุณธรรม สังคมเกลื่อนไปด้วยผู้มีการศึกษาซึ่งถูกตีตรารับรองคุณภาพด้วยชื่อปริญญาอันหลากหลาย แต่ขาดแคลน ' ปัญญาชน ' กลายเป็นสังคมที่อ่อนแอทางความคิด ง่ายต่อการสูญเสียอิสรภาพแห่งจิตวิญญาณให้กับสิ่งยั่วยุรอบด้านที่ไหลบ่ามากับวัฒนธรรมบริโภคนิยม

โลกกำลังเคลื่อนเข้าสู่ยุคสมัยที่ผู้คนหาความเป็นมนุษย์ของตัวเองไม่พบ ยุคสมัยแห่งความมืดบอดนี้จะยาวนานแค่ไหนไม่มีใครตอบได้ บ้างก็เชื่อว่าความมืดในขณะนี้เป็นเพียงความสลัว หนทางข้างหน้าอาจจะมืดมนยิ่งกว่า แต่บางคนก็เชื่อว่า หลังจากยุคมืดย่อมมีแสงสว่างรอคอยอยู่ในอนาคต เช่นเดียวกับ ส. ศิวรักษ์ ปัญญาชนสยาม ผู้ยืนหยัดต่อสู้เพื่อความถูกต้องในสังคมไทยมาตลอดระยะเวลาอันยาวนาน ด้วยความเชื่อมั่นว่า สังคมไทยจะต้องดีขึ้นในวันข้างหน้า เหตุผลเพราะเราได้เผชิญกับความเลวร้ายมาถึงที่สุดแล้ว จึงไม่มีอะไรจะเลวร้ายไปกว่านี้ได้อีก

ไฮคลาส: วิพากษ์สังคมบริโภคนิยม

บริโภคนิยมเป็นศาสนาใหม่ เน้นการบริโภค และให้รับท่าเดียว ซึ่งมันต่างจากศาสนาพุทธที่สอนเรื่องการให้ ' การให้ทาน ' เป็นสิ่งประเสริฐที่สุดของการให้ อย่างปู่ย่าตายายเราตอนเข้าพรรษาออกพรรษาจะมีเทศน์มหาชาติเรื่องมหาเวสสันดรชาดก พระเวสสันดรให้หมดเลยนะครับ ให้ลูกให้เมีย พร้อมจะให้ตัวเอง ให้ชีวิตจิตใจ ส่วนบริโภคนิยมนี่คือการรับ มีเงินก็ไม่พอ มีสมบัติก็ไม่พอ มีโน่นมีนี่ มีวัตถุก็ต้องใหม่ล่าสุด เด่นสุด ดีสุด รถรุ่นล่าสุด แฟชั่นล่าสุด อาหารการกิน

วิธีการก็คือการใช้สื่อเป็นหลักในการปั่นสมอง ให้คนมองไม่เห็นโทษของสิ่งที่บริโภค ไม่ว่าจะเป็นอาหาร เครื่องดื่ม เครื่องใช้สอย บ้านช่อง หลายต่อหลายสิ่งมันเป็นโทษต่อเราเองโดยที่เราบริโภค ยกตัวอย่างเนื้อ ไก่ที่เรากินนี่ มันมีผงเคมีปน เนื้อสัตว์เหล่านั้นเขาฆ่าทีเป็นพันๆตัว สัตว์ก็มีความเกลียดชัง กระแสความเกลียดในตัวเนื้อก็มา ที่อังกฤษเกิด cow disease คนเป็นโรคบ้าเพราะกินเนื้อ เมืองไทยก็เช่นเดียวกัน บริษัทเจริญโภคภัณฑ์นี่เลี้ยงไก่อย่างเลวร้ายขนาดไหน ผงเคมีเข้าไปขนาดไหนคนส่วนใหญ่ก็ไม่รู้เรื่อง แล้วก็มีอาหาร แดกด่วนร้อยแปดพันประการเลย แทบทุกเรื่องเลยนะครับ เสียแก่ผู้บริโภคเอง

มิใยต้องเอ่ยถึงผลเสียแก่สัตว์ที่เลี้ยงเหล่านั้น กับพืชเหล่านั้น มันให้โทษ แต่ขณะเดียวกันเรามองไม่เห็นความจริง ยกตัวอย่างโคคา-โคล่า เราเห็นว่ามันไม่มีโทษเท่าไหร่ แต่หารู้ไม่...ถ้าเราติดตามข่าวอย่างที่รัฐเล็กๆรัฐหนึ่งซึ่งเป็นรัฐที่มีความสำเร็จที่สุดในอินเดีย แต่อเมริกันไม่ชอบเลย เพราะรัฐนี้ผู้ปกครองเป็นคอมมิวนิสต์แต่ปกครองโดยประชาธิปไตย ที่รัฐนี้เกือบจะไม่มีคนว่างงาน การศึกษาสูงสุด การแพทย์สูงสุด โคคา-โคล่าเข้าไป แย่งน้ำเขาเอาไปทำโคล่า ผลิตผลเสียลงไปในแม่น้ำลำคลอง เขาสามารถปฏิเสธนะครับ เขาสามารถประท้วงทั้งรัฐเลยนะครับ ไม่ใช่เฉพาะหมู่บ้าน แต่ถึงในระดับรัฐ ระดับประเทศ ออกข่าวทั่วโลกโดยอาศัยอินเตอร์เน็ต ซึ่งคนส่วนใหญ่จะไม่รู้เลยว่าโคคาโคล่าเลวร้ายขนาดไหน แต่ถ้าเราได้ติดตามข่าวก็จะเห็นเลยว่าเขาได้รังแกคนขนาดไหนบ้าง หรือว่าไอ้นิกเก้ ไนเก้นะ เกือกน่ะ (หัวเราะ) ทำไมเขาต้องไปทำที่อินโดนีเซียครับ เพราะแรงงานมันถูก คนงานในอินโดนีเซียทำงานทั้งเดือนยังซื้อเกือกมันไม่ได้คู่หนึ่งเลย เพราะฉะนั้นผมว่าบริโภคนิยม มันจะใช้วิธีหลอกลวงเอาแรงงานถูก ทำอะไรก็ตามที่มันถูก จะขายให้แพง และก็หลอกลวงโดยใช้วิธีโฆษณาชวนเชื่อ คนก็จะหลง แล้วบ้างครั้งก็จะหลงโดยไม่รู้ตัวเลย

อย่างเนสกาเฟ่ บริษัทเนสท์เล่นี่ ที่จุฬาฯ มีเนสต์เล่บอลเลย มันให้เงินมา 3-4 หมื่นไปจัดบอลในนามเนสท์เล่ ทั้งๆที่มันขายนมหมดคุณภาพแล้ว เด็กในแอฟริกาตาย 4 หมื่นคน อันนี้ขึ้นศาลแพ้นะครับ แล้วเนสท์เล่ก็ขายอาหารจีเอ็มโอในเมืองไทย ผมเคยเป็นกรรมการกรีนพีซ ผมไปประท้วงนะ เพราะว่าในยุโรปขายไม่ได้ เขาก็บอกว่ายุโรปไม่ต้องการ แต่เมืองไทยไม่รังเกียจ เพราะว่าอะไร เพราะว่าเราไม่ตื่นตัวพอ เป็นตัวเลวร้ายตัวหนึ่ง

ไฮคลาส: ความสุขของคนในปัจจุบันอยู่ที่ไหน

คนปัจจันกำลังถูกหลอกครับ คนเมื่อไม่ถูกหลอกก็จะต้องเปลี่ยน เพราะเราถูกหลอกจนกระทั่งเราสูญเสียความเป็นมนุษย์ครับ คนสมัยนี้ติดอยู่กับเครื่องยนต์กลไก ติดอยู่กับคอมพิวเตอร์ ติดอยู่กับทีวี ติดอยู่กับซีดี วีซีดี ร้อยแปดเลย เมื่อคนเราตัดขาดจากเพื่อนมนุษย์เราก็จะโดดเดี่ยวเดียวดาย ลึกๆ มนุษย์ต้องการมนุษย์เพื่อน ต้องการสัตว์เป็นเพื่อน ต้องการต้นไม้เป็นเพื่อน มนุษย์ต้องการธรรมชาติครับ เพราะมนุษย์สร้างมาจากธรรมชาติ แต่ตอนนี้ลัทธิบริโภคนิยมมากำหนดจนกระทั่งเราขาดจากธรรมชาติ เราก็เลยรับของปลอมเป็นสรณะ

ไฮคลาส: บทบาทและนิยามของคำว่า ' พัฒนา '

คำว่าพัฒนานี่แหละครับ เป็นคำที่หลอกลวงได้ผลที่สุด เมื่อประธานาธิบดีทรูแมนเข้ารับตำแหน่ง ท่านบอกว่าตั้งแต่นี้ต่อไปเราจะเลิกระบบจักรวรรดินิยม คนผิวขาวจะต้องไม่ไปปกครองคนผิวอื่นอีกต่อไป เราไม่ต้องไปยึดดินแดนเขาแล้ว แต่เราจะหลอกเขา ด้วยคำว่า Development ให้ใช้คำว่าพัฒนา เขาจะต้องพัฒนาเหมือนเรา เราเป็นประเทศที่พัฒนาแล้ว ให้เขากินอยู่อย่างเรา แต่งตัวอย่างเรา มีบ้านเรือนอย่างเรา หลอกให้เขารู้สึกว่าเขาด้อยพัฒนา เมื่อเขาเอาคำว่า development มาใช้ แทนคำว่า อาณานิคม ก็หลอกสำเร็จไงครับ ไอ้ประเทศที่เพิ่งได้เอกราชใหม่ๆ ก็เลยอยากจะพัฒนาจะได้เป็นฝรั่ง อยากกินอยู่อย่างฝรั่ง เพราะถูกเขาล้างสมองนั่นแหละ

จาก under develop มาสู่ developing แล้วก็ developed ทีนี้ปัญหาก็คือ developed อย่างที่อเมริกา มีความสุขจริงรึเปล่า อย่างวอชิงตันฯ เขาอ้างว่าเป็นราชธานีของโลกเลยนะครับ ไม่ปลอดภัยที่สุดเลยนะครับ นิวยอร์กก็ไม่ปลอดภัยที่สุด แต่เราก็ยังไปเห่อดูนิวยอร์กเป็นตัวอย่าง เพราะฉะนั้นไอ้ 9-11 จึงโจมตีทั้งที่นิวยอร์กและวอชิงตันฯ 2 แห่งเลย เพราะเป็นสัญลักษณ์ของการกดขี่ข่มเหง โดยเอาคำว่า development มาใช้

มันบอกว่ามันจะพัฒนา พัฒนา...แปลว่าอะไรครับ พัฒนาให้คนรวยยิ่งรวยมากขึ้น แต่ก็ไม่มีความสุข พัฒนาให้คนจนยิ่งจนลงไป พัฒนาด้วยการทำลายสิ่งแวดล้อมตามธรรมชาติ ถึงกับมี decade of development นะครับ ของสหประชาชาติ ปี 1960 เป็น First decade of development ก็ไม่ได้เรื่อง 1670 Second decade of development ก็ไม่ได้เรื่อง ปัจจุบันแทนที่จะใช้คำว่า development ก็หันมาใช้คำว่า Globalization ที่จริงมันก็คืออเมริกันภิวัฒน์ Americanization

เมื่อรัฐบาลอเมริกันตีเข้าไปในอิรัก ก็อ้างว่าเป็นเผด็จการ ตีเข้าไป ผลปรากฏว่าตั้งแต่อเมริกันตีเข้าไป มีแมคโดนัลด์ 70 แห่งในอิรัก แต่ก่อนไม่มีเลย เขาก็เอาไอ้อาหารแดกด่วนต่างๆ นี่มาให้ หลอกให้คนเห็นดี จริงอยู่ครับ เขาไม่ได้บังคับคุณ แต่หลอกจนคนเชื่อ ได้ผลนะครับ

ผมไปเมืองจีนครั้งแรกทุกคนดื่มน้ำชาหมด ทุกคนแต่งตัวชุดเหมาหมด อาจจะเป็นเผด็จการ อาจจะไม่ดีนะครับ แต่พออเมริกันเข้าไปแล้ว ตอนนี้เด็กจีนกินโคคา-โคล่า ขวดหนึ่งนี่เท่ารายได้เขาวันหนึ่งเลยนะ แต่ต้องกินเพราะว่ากินให้มีศักดิ์ศรี อีกนัยหนึ่งบริโภคนิยมเขาหลอกให้คุณรักศักดิ์ศรีปลอม ไม่ยอมรับศักดิ์ศรีจริงๆ

ศักดิ์ศรีที่แท้จริงคือความเป็นมนุษย์ เราเคารพเพื่อนมนุษย์ ยิ่งเพื่อนที่ยากไร้กว่าเราเท่าไหร่ เราควรเคารพมากเท่านั้น แต่บริโภคนิยมหมายความว่า คนแต่งตัวดี มีค่ากว่าแต่งตัวเลว แต่งตัวดีคือแต่งแบบฝรั่งนะครับ แต่งตัวเลวคือแต่งตัวแบบผม คือ...แต่งตัวเลว...เลวเหมือนคนพื้นเมือง

ไฮคลาส: ไทยก็กำลังพัฒนาประเทศตามรอยราชธานีของโลก อย่างเช่น วอชิงตัน ดีซี หรือ ลอนดอน

อเมริกันก็อ้างแบบนั้นสำหรับวอชิงตัน ส่วนลอนดอนเคยเป็นราชธานีของโลก เมื่อสมัยจักรวรรดิอังกฤษพระอาทิตย์ไม่ตกดิน ตอนนี้จักรวรรดิอังกฤษมันล่มสลายไปแล้ว เพราะฉะนั้นนายแบลร์ก็เกาะกระโปรงนายบุช

เช่นเดียวกัน ทักษิณก็ไปเข้าเฝ้ามา เห็นไหมครับอันนี้ธรรมดาเลย ทั้งจักรพรรดิจีน และจักรพรรดิอเมริกัน โลกนี้มี 2 จักรพรรดิที่ทักษิณเข้าเฝ้าอยู่บ่อยๆ เพราะว่าอำนาจและเงินมันอยู่ที่ 2 ประเทศนี้ จริงอยู่จีนอาจจะรวยน้อยกว่าอเมริกัน แต่จีนมีอิทธิพลเพราะว่าจำนวนมีประชากรมาก ใครๆ ก็ต้องจับตามองมาที่จีนประหนึ่งเป็นอภิมหาอำนาจ

ไฮคลาส: มุมมองต่อทุนนิยม

บริโภคนิยม กับทุนนิยมมันไปด้วยนะครับ ทุนนิยมเป็นลัทธิที่สอนให้คนสนใจเรื่องเงิน สอนให้คนสนใจในเรื่องหมุนโลภจริตมาเป็นแกน บริโภคนิยมเป็นการแสดงออกของทุนนิยมครับ ทุนนิยมเราใช้คำว่า capitalism บริโภคนิยมเราใช้คำว่า consumerism แต่ทั้งหมดนี่มันบวกกันแล้วเรียกว่า economism หมายความว่าทั้งหมดเป็นเรื่องทุน มุ่งที่ตัวเงิน หรือจะเรียกว่า ' ทักษิณาธิปไตย ' ก็อันเดียวกัน

ทักษิณเป็นสัญลักษณ์อย่างชัดเจนเลย ว่าจะต้องเน้นที่ทุน เน้นที่เงิน เมื่อเงินมีทุนแล้วก็มีอำนาจ ทำได้หมด คุณสามารถเอาอำนาจปิดสื่อที่ขัดขวางคุณ ใครที่พูดไม่ถูกหูคุณ คุณก็หาทางจับข้อหาหมิ่นพระบรมเดชานุภาพอะไรก็ได้ คุณทำได้ทุกอย่าง หรือมิฉะนั้นก็จะใช้เงินซื้อ วิธีของอากู๋เป็นตัวอย่างที่ใช้เงินซื้อนะครับ ถ้าซื้อไม่สำเร็จก็รังแกทางอื่น มันไปด้วยกันเลยครับ ทุนนิยม บริโภคนิยม คือ economicsm เงินบันดาลได้หมด ที่เรียกว่าเงินเป็นพระเจ้าคืออันนี้ล่ะครับ

ไฮคลาส: การมีสื่ออยู่ในกำมือรัฐบาลจะทำให้เวลาในการครองอำนาจของพวกเขาเพิ่มขึ้น

ทักษิณเขาเชื่อว่าเขาจะเพิ่มขึ้น เพราะเขามีตัวอย่างให้เห็นคือสิงคโปร์ ลีกวนยูคุมสื่อทั้งหมดในสิงคโปร์ มหาเธร์ คุมสื่อทั้งหมดในมาเลเซีย และอยู่ได้ ทักษิณเขาดู 2 คนนี้เป็นตัวอย่างและเขาเชื่อว่าเขาจะอยู่ได้ แต่สิ่งหนึ่งซึ่งทักษิณไม่ได้ดูนะ ทักษิณไม่ได้ดูคนไทย

คนไทยกับคนสิงคโปร์ต่างกัน คนสิงคโปร์เป็นจีนโพ้นทะเล ส่วนใหญ่เป็นเกาะเล็กๆ เมื่อคุณให้เงินเขา เขาก็ทนอยู่ในเกาะเล็กๆ และเขาก็ข้ามไปมะละกาเขาก็ไปถ่มน้ำลายที่นั่น ไปขากเสลดที่นั่น ทำทุกอย่างที่ต้องการอิสรภาพด้วยการหนีไปที่อื่น หรือหนีมามาหากะหรี่ที่หาดใหญ่ แล้วกลับไปยอมทนอยู่เพราะว่าเศรษฐกิจมันกระเตื้องขึ้นเรื่อยๆ และก็สามารถขยายเศรษฐกิจ ช่วยคนแทบทั้งหมดให้เป็นสัตว์เศรษฐกิจ คนก็จะยอมทน แต่ว่าออกไประบายที่อื่น แต่ว่าสิงคโปร์ไม่มีสิทธิเสรีภาพ ไม่มีปัญญาชนอะไรเลย ลีกวนยูทำสำเร็จ อย่าลืมนะลีกวนยูเอาคนไปเข้าคุก จับคนไปเยอะแยะเลย แต่เราไม่รู้เรื่องนี้กัน

มหาเธร์ก็คล้ายๆ กัน แต่ผมไม่แน่ใจมหาเธร์ทำได้นานขนาดไหนนะครับ แต่จะเห็นได้ว่ามหาเธร์เตรียมเอาอันวาร์อิบราฮิมมาเป็นตัวแทน เสร็จแล้วก็จับด้วยข้อหาร้อยแปดเลยครับ หาว่าโกง หาว่าเล่นถั่วดำกับน้องเขย และสุดท้ายก็พิสูจน์ออกมาว่าเขาไม่ได้เป็น อันวาร์เขาก็มีพื้นฐานทางฝ่ายเยาวชน มีพื้นฐานทางศาสนา เพราะฉะนั้นถึงแม้มหาเธร์อยู่ได้นาน แต่ผมไม่แน่ว่าเขาจะคุมคนมาเลยเซียได้นานขนาดนั้น

แต่ในกรณีของเมืองไทยนี่ อย่าลืมนะครับ เมืองไทยถูกสะกดให้สยบตั้งแต่ 2490 เมื่ออาจารย์ปรีดี ถูกรัฐประหารออกไป ประชาธิปไตยถูกฆ่าปี 2490 นะครับ และ 2490 เพิ่มขบวนการสอนให้คนไทยรักอาสัตย์ ไม่รักสัจจะ เกลียดความจริง เกลียดคนกล้า อันนี้สำคัญเลยนะ

มหาวิทยาลัยทุกแห่ง ตั้งแต่ 2490 ไม่ได้สอนเรื่องสัจจะนะครับ สอนเรื่องที่ไม่ใช่ความจริงทั้งนั้นอันนี้น่าสนใจมาก และยิ่งตั้งแต่ 2500-2501...2490 เป็นต้นมา อเมริกาเข้ามาควบคุม ใครอยู่ฝ่ายสัจจะเป็นตัวร้าย เป็นคอมมิวนิสต์ เป็นอะไรต่างๆ เพราะฉะนั้นกรณีของจิตรภูมิ ศักดิ์ ก็ให้ลืมซะ ปรีดี พนมยงค์ ก็ให้ลืมซะ ไม่ใช่ลืมอย่างเดียวนะ คนที่ถูกฆ่าตายไม่ใช่น้อยเลยครับ ถวิล อุดม ทองอินทร์ ภูริทัต ร้อยแปดเลยที่ฆ่าเขา แล้วเราก็มายกย่องคนเลว รูปจอมพลสฤษดิ์ ตั้งอยู่กลางจังหวัดขอนแก่นเลย คนขอนแก่นไม่ได้รู้สึกอะไรเลยนะครับ รูปจอมพล ป.อยู่กลางจังหวัดลพบุรี รูป เผ่า ศรียานนท์ ก็อยู่กลางโรงเรียนนายร้อยตำรวจสามพราน งั้นคุณก็ฝึกให้ตำรวจมันโกงเหมือนเผ่าสิครับ!

เพราะฉะนั้น ในแง่นี้ก็เป็นเหตุให้คนอย่างทักษิณขึ้นมา และคนก็พร้อมที่จะกราบกรานทักษิณกัน จะเอาเงินมาซื้อได้ แต่ผมเชื่อว่าคนไทยมีกึ๋นมากกว่าคนมาเลเซีย ยกตัวอย่าง 14 ตุลา เกิดขึ้นได้ เริ่มจากคนไม่กี่คนนะครับ เริ่มจากนักเรียน 11 คนเท่านั้นเอง ชาวบ้านเริ่มทนไม่ได้ก็ออกมาเป็น 4-5 แสน เผด็จการที่ยึดอำนาจกันมาตั้งแต่ 2490 ก็พังพินาศไป จริงอยู่ กลับมาภายใน 3 ปี มีการฆ่าประชาชนอะไรต่างๆ และการฆ่าประชาชนไม่ได้ฆ่าเพียงใช้อาวุธนะ ฆ่าทางมันสมองด้วย ขบวนการนักศึกษาอ่อนลงจนทุกวันนี้ เพราะว่าสามารถสอนเด็กให้เรียนเพื่อหางานทำ ไม่สนใจการเมือง แต่ปัจจัยต่างๆ จะทำให้เด็กตื่นขึ้นมาเอง เพราะเด็กต่อไปจะหางานทำไม่ได้ มหาวิทยาลัยทุกแห่งก็หลอกเด็กไปเรียนทั้งนั้น ไม่ว่ามหาวิทยาลัยเอกชน

ผมเชื่อว่าคนก็จะตื่นตัว โดยเฉพาะคนข้างล่างนี่ตื่นตัวมากที่สุด เมืองไทยมีคนข้างล่างตื่นตัวมากที่สุดในเอเชียอาคเนย์ ผมรู้จักสมัชชาคนจน ผมรู้จักขบวนการต่อต้านไอ้สิ่งที่เรียกว่า ' พัฒนา โลกาภิวัตน์ ' เมื่อคนข้างล่างตื่นตัว ชนชั้นกลางเริ่มตื่นตัวนะครับ เราจะหลุดจากบริโภคนิยม อยากให้ ' ไฮคลาส ' ช่วยกระตุ้น (หัวเราะ)

ถ้าคนชั้นสูงได้มาเริ่มเห็นว่าชนชั้นกลางสำคัญไม่น้อยกว่าเรา คนชั้นล่างก็สำคัญไม่น้อยกว่าเรา มันก็จะมีการเปลี่ยนแปลง

ผมเห็นตัวอย่างชัดเลยนะ อย่างคุณอานันท์ ปันยารชุน เปลี่ยนไปมากเลยนะ เมื่อสมัยคุณอานันท์เป็นนายกฯ เขายังเชื่อเลยว่าคำตอบอยู่ที่นักเรียนอังกฤษทั้งนั้น พวกนักเรียนนอก แต่เดี่ยวนี้คุณอานันท์ เริ่มเปลี่ยน เห็นไหมมาตั้งคณะกรรมการสมานฉันท์ เอาคนอย่างพิภพ ธงไชย (หัวเราะ) เอาพระพิศาลฯ มาเป็นกรรมการ เริ่มออกไปฟังชาวบ้าน เห็นว่าชาวบ้านสำคัญ ออกไปเข้าใจคนเขื่อนปากมูลอะไรต่างๆนี้ ผมว่าคนเริ่มเปลี่ยนได้

ถ้าเกิดว่าคนยอมเปลี่ยน คนชั้นสูงเริ่มเปลี่ยน คนชั้นกลางเริ่มเปลี่ยน คนชั้นล่างเริ่มเปลี่ยน ทุกคนก็เป็นไฮคลาสกันหมดเหมือนกัน ไม่ใช่ดัดจริตดีดดิ้นก็เป็นไฮคลาส ผมว่าอันนี้สำคัญ!

ไฮคลาส เมื่อการศึกษาในปัจจุบันไม่ได้สร้างปัญญาชน แล้วปัญญาชนจะมาจากไหนบ้าง

มหาวิทยาลัยไม่เฉพาะเมืองไทยนะครับ มีความล้มเหลวทั่วโลกเลย เพราะแต่ละคนก็สนใจเฉพาะเรื่องของตนเองทั้งนั้นเลย ขี้เกียจสนใจเป็นองค์รวม การศึกษามันควรจะฝึกคนให้สนใจเรื่องคุณงามความดี เอาความรู้ประยุกต์ใช้เพื่อปรับปรุงตัวเองและสังคมให้ดีขึ้น อันนี้มันเป็นไปไม่ได้เลย เพราะ...คุณสอนอะไร สอนเพื่อจบไปให้มีงานทำ แล้วที่ยากมากคือต่อไปจะไม่มีงานทำ ตอนนี้ก็ยังมีเด็กจบจากธรรมศาสตร์แล้วไปเรียนปริญญาเอกที่อังกฤษกลับมาโทรศัพท์มาหาผมไม่มีงานทำ นี่ขนาดปริญญาเอกจากอังกฤษนะครับ!

คือเราไปฝันหวานว่าการศึกษาจะเป็นคำตอบ มันไม่ใช่คำตอบแล้วครับ เพราะว่าสิ่งที่สอนมันเป็นสิ่งซึ่งไม่สัมพันธ์กับความจริงในชีวิตเลย ตอนนี้ผลิต expert กัน เอ้า...ปริญญาโท ปริญญาเอกก็เต็มไปหมดแล้ว และคนที่เรียนทุกคนจะรู้สึกว่าคุณแย่ตลอดเวลา ถ้าคุณจบปริญญาตรีสู้ปริญญาโทไม่ได้ จบปริญญาโทสู้ปริญญาเอกไม่ได้ จบเมืองไทยสู้เมืองนอกไม่ได้ วิธีนี้มันผิดหมดเลยครับ

อย่างเวลาคุณไปคบกับพวกคนจน นี่คนคนตัดอ้อยเขาจะไม่รู้สึกว่าเขาด้อย น่ารัก ไปหายายไฮ แกอายุเกือบจะเท่ากับผมเลยนะครับ แกก็นึกว่าผมถูกรังแก เวลาผมถูกจับถูกอะไร แกก็มาผูกแขนให้ วิธีเขาลึกนะ ต่างจากเราหมดเลย เขาแค่ไม่ถูกล้างสมอง เขาอยู่กับธรรมชาติ เขารักต้นไม้ ต้นไม้รักเขา เขาอยู่กับสัตว์ สัตว์รักเขา แต่คนเขาถูกหลอกว่าประถมสู้มัธยมไม่ได้ หรือจะเข้าไปหาเจ้านายต้องคุกเข่าเข้าไป แม้กระทั่งพระนี่เราก็ถูกหลอกว่าเราต้องคุกเข่าต้องกราบต้องกราน ไม่งั้นเรียกว่าไม่นับถือพระ สิ่งที่เราอยากได้จากพระ ที่หนึ่งคือของขลัง เขาหลอกหมดเลย ไม่ใช่ของจริง

ตามความคิดของผมคือเมื่อคนเริ่มเข้าหาของจริงมากขึ้น...ของจริงอยู่ตรงนี้ครับ พระพุทธเจ้าท่านสอนเรื่องของจริงคืออริยสัจ

ศาสนาพุทธสอนให้แปลงความโลภเป็นทาน รู้จักการให้ นี่แหละคือหัวใจของการต่อสู้บริโภคนิยม แปรความโกรธ หรืออำนาจให้เป็นเมตตากรุณา ความรัก แปลความหลงให้เป็นปัญญา ความเข้าใจ

เมืองไทยมีศาสนาพุทธอยู่กับเรามานาน แต่ตอนหลังในรอบร้อยปีศาสนาพุทธเป็นพิธีกรรมอย่างเดียว ศาสนาพุทธเคยรับใช้เจ้า เดี๋ยวนี้รับใช้บริโภคนิยมด้วย คุณจะนิมนต์พระต้องถวายปัจจัยมากๆ เดี๋ยวนี้ก็ถวายรถยนต์กันอะไรกัน พระเป็นร่างทรงของบริโภคนิยม โดยเฉพาะธรรมกายนี่ชัดเจนที่สุดเลย เขาเรียกเงินมากๆ เลย มีแค่นิกายเดียวนะที่ต่อต้านบริโภคนิยม คือ สันติอโศก ซึ่งต่อต้านบริโภคนิยมได้ผลที่สุด แต่คณะสงฆ์กระแสหลักรังเกียจมากเลย

ไฮคลาส: อนาคตประเทศไทย ฝากไว้กับผู้นำทางการเมืองคนไหนได้บ้าง

อ๋อ...ไม่มีทางครับ ผู้นำทางการเมือง ระบบนี้มันหมดสมัย คณะรัฐบาลไม่ทำงาน เขาทำเพื่อพวกเขา รัฐสภาไม่ทำงานก็ทำเพื่อพวกเขา แม้กระทั่งรัฐธรรมนูญตั้งรัฐสภาเพื่อให้เลือกตั้ง ให้เป็นอิสระ มันก็ไม่ทำงาน เช่นเดียวกันศาลรัฐธรรมนูญไม่ทำงาน ทำไม ? ก็เพราะถูกล้างสมองตั้งแต่ 2490 ให้มัน เห็นว่าสัจจะสำคัญ ไม่เห็นว่าธรรมะสำคัญ ให้เห็นว่าความเห็นแก่ตัวสำคัญ เพราะศาลรัฐธรรมนูญกับเรื่องรับสินบน อย่างนี้ทักษิณก็ซื้อได้ทั้งหมด ในระบบไม่ทำงานแต่สิ่งที่จะทำงานคือนอกระบบครับ

ขบวนการประชาชน ชนชั้นกลางที่ออกมาทำงานร่วมกับพวกราษฎร อย่างตอนนี้ที่เมืองกาญจน์ เขาจะให้ยุติเรื่องเขื่อน คุณพิภพออกมาในตอนนี้ ถ้าเขื่อนไม่หยุด หมู่บ้านเด็กจะย้ายไปอยู่ที่อื่นแล้ว ดูซิจะสู้กันไหวไหม ผมว่าสู้ไหว เพราะว่าเขื่อนน้ำโจนเป็นเขื่อนที่ยิ่งใหญ่ที่สุด สมัยชาติชายคนเมืองกาญจน์เขาสามารถหยุดเขื่อนน้ำโจนได้ แต่เราลืมไปแล้ว

พลังประชาชนนี่มโหฬารนะ พลังประชาชนสามารถไล่ถนอม ประภาส ออกไปได้ พฤษภาคมสามารถไล่สุจินดาออกไปได้ พลังประชาชนทั้งนั้น เริ่มจากคนเพียงไม่กี่คน ซึ่งสำคัญมากครับ

มาร์กาเร็ต มีด เป็นนักมนุษยวิทยาซึ่งคนอังกฤษเขาตั้งให้เป็นสมาชิกสภาขุนนางเลย เขาบอกว่า "การเปลี่ยนแปลงทั้งหลาย เกิดขึ้นจากคนจำนวนน้อยเสมอไป"

14 ตุลา ก็เริ่มจากคน 11 คนเท่านั้น และจากนั้นก็มีกลุ่มเล็กๆ ซึ่งผมมีส่วนร่วมเกี่ยวข้องโดยตรง(หัวเราะ) เพราะเวลานั้น 5 คนประชุมกันก็ผิดกฎหมายแล้ว ผมต้องไปอาศัยสมเด็จวัดบวรฯประชุมแถววัดบวรฯ และผมเชื่อว่าตอนนี้คนเริ่มตื่นตัว

คนตื่นตัวผิดจากเมื่อก่อน 14 ตุลานะ ช่วง 14 ตุลา ตื่นตัวโดยคนชั้นกลาง นักศึกษา แต่ตอนนี้ตื่นโดยชนชั้นล่าง และผมว่าชนชั้นล่างนี่สำคัญกว่า มันเป็นพลังครับ และพลังอันนี้มันไม่ใช่พลังภายในประเทศอย่างเดียว เป็นพลังทั่วโลกเลยครับ

เราต้องดูต่อไป WTO นั่นน่ะ แพ้ครั้งแรกที่ ซีแอตเติล พลัง NGOs นะครับ ครั้งล่าสุดก็แพ้ ที่เม็กซิโก อย่างที่บราซิล ประธานาธิบดีมาจากคนชั้นล่างนะครับ

ไฮคลาส: อาจารย์ทำนายความเปลี่ยนแปลงด้วยตรรกะ เป็นกฎธรรมชาติ หรือเป็นความเชื่อ

อันนี้คุณต้องไปแปลเอาเองนะ ถ้าคุณเห็นด้วยคุณก็ว่ามันเป็นตรรกะ ถ้าคุณไม่เห็นด้วยคุณก็ว่าผมฝัน มันอาจจะเป็นทั้ง 2 อย่าง (หัวเราะ)

ไฮคลาส: จากประวัติศาสตร์ที่หมุนไปรอบแล้วรอบเล่า ถึงแม้ว่าคนเราจะหลุดจากการครอบงำของอำนาจชนิดหนึ่ง ในที่สุดก็ต้องไปหาอำนาจอีกชนิดหนึ่ง และทุกสังคมก็ยังเป็นรูปปิระมิดที่จะต้องจะต้องมียอดแหลมอยู่ข้างบนสุดเสมอ

ไม่เป็นไรหรอกครับ เพราะไอ้ยอดนี้มันคงไม่พังง่ายๆ แต่มันก็คงต้องพักสักวันหนึ่ง พระพุทธเจ้าตรัสสอนเรื่องอนิจลักษณะ ทุกอย่างมันเปลี่ยนแปลง เมื่อ 2475 นั้นน่ะ เขาจะเลิกระบอบกษัตริย์ทั้งหมดเลยด้วยซ้ำไป อาจารย์ปรีดีรักษาอาไว้ ทุกอย่างมันเปลี่ยนแปลงทั้งหมดแหละ มันจะอยู่ได้หรือไม่ได้ มันขึ้นอยู่กับเหตุปัจจัย ถ้าเหตุปัจจัยในทางเลวร้ายมันยังมีอยู่มาก มันก็ลงทางเลวร้าย ถ้าเกิดในทางคุณงามความดีมีมาก เหตุปัจจัยในทางเลวร้ายมันก็ต้องลดน้อยถอยลงไป พลังหยินพลังหยางมันต้องสู้กัน บวกกับลบมันต้องสู้กัน แต่ผมเห็นว่าการสู้ที่ดีที่สุดคือการสู้แบบสันติวิธี

ไฮคลาส: หรือเป็นเพราะธรรมชาติของสัตว์สังคมที่ต้องมีจ่าฝูง และจ่าฝูงมักได้อำนาจ ผลประโยชน์มากกว่าเสมอ

บางกลุ่มมันก็ไม่มีจ่าฝูงนะครับ บางกลุ่มจ่าฝูงก็ได้รับการเลือกตั้งขึ้นมา การใช้ความรุนแรงไม่จำเป็นเสมอไป เมืองเราเคยมีช้างเป็นธง ช้างไม่ได้ใช้ความรุนแรงมาเป็นจ่าฝูง แทบจะเรียกว่าเลือกตั้งกันเลย ผู้หญิงก็มีนะครับ ยิ่งจ่าฝูงที่เป็นผู้หญิงจะเลี้ยงดู ไอ้ทฤษฎีความอยู่รอดของ ชาร์ลส์ ดาร์วิน The stronger is the survivor ผมว่าอันนี้เป็นทฤษฎีที่ผิด ต้องเข้าใจนะครับ

มันต้องพึ่งพาอาศัยซึ่งกันและกันครับ ทางฝ่ายจีนเรียกว่าหยินกับหยาง ทางฝ่ายพุทธเรียก อิทธปัจจัยตา ผมพึ่งคุณคุณพึ่งผม ไม่ใช่ผมเอาเปรียบคุณ ผมเอาเปรียบคุณคุณก็เอาเปรียบผม แม้ว่าผมจะดีกับคุณ คุณไม่ดีกับผมพักหนึ่งคนอื่นเขาจะเห็นใจผม ก็จะมาเข้าข้างผม แต่ผมก็ต้องพยายามสอนคนเหล่านั้น ไม่ให้เอาเปรียบคุณด้วย มันถึงจะไปรอด มนุษย์เป็นสัตว์ประเสริฐ เพราเหตุนี้ไงครับ

ยกตัวอย่างจีนไปยึดครองทิเบต 40 กว่าปีแล้ว ดาไลลามะท่านสอนให้รักจีนตลอดเวลาเลยครับ ให้อภัย ผมว่าถ้าเกิดสาระมันกลับมาสู่ชีวิตโลกมันจะเปลี่ยน ถ้าสาระนี้ไม่กลับมาสู่ชีวิต โลกพังครับ ผมดีใจที่ตอนนี้สาระเริ่มกลับมา

ปีกลายนี้ปีเดียวผมไปอเมริกาถึง 5 หน เพราะว่าคนอยากฟังสิ่งที่ผมพูด คนอเมริกันต้องการวัฒนธรรมแห่งการตื่น วัฒนธรรมแห่งอหิงสวิธี วัฒนธรรมไปให้พ้นบริโภคนิยม คนอเมริกันเริ่มเบื่อทีวี เริ่มเบื่ออินเตอร์เน็ต เบื่ออะไรต่างๆ เยอะมากขึ้นทุกทีนะครับ อย่างน้อย 1 ใน 5 หรือ 1 ใน 6 แล้ว ยิ่งตอนนี้เกิดเฮอร์ริเคนมาพังกันใหญ่ ตอนนี้คนเอือมบุชเต็มทีเลยครับ ใช้วิธีรุนแรงปราบ ใช้วิธีโกหกตอแหลหลอกลวงสื่อมวลชน คนเรานี่หลอกได้พักเดียวครับ หลอกนานไม่ได้

ผมว่าปีนี้กับเมื่อปีกลาย สภาพของทักษิณเปลี่ยนไปเยอะเลย เพราะว่าทักษิณใช้วิธีหลอก พูดทุกวันเสาร์เพื่อหลอกคน เขาพูดน่าฟังนะ เสร็จแล้วก็ปิดไม่ให้แตก ทำได้พักเดียว คนก็จะปิด

เมื่ออำนาจอยู่ในมือ ถ้าปราศจากสติปัญญาก็ใช้อำนาจในทางที่ผิดได้ เงิน อำนาจ ให้คุณและให้โทษ พระพุทธเจ้าตรัสว่ามันให้โทษมากกว่าให้คุณ เพราะคนส่วนมากก็ถูกมันสะกดเอา เราไปนึกว่าเงินมันมีค่ามากกว่าตัวเราด้วยซ้ำไป บางครั้งพร้อมที่จะตายรักษาเงิน รักษาอำนาจเอาไว้ (หัวเราะ) ที่จริงผิดทั้งนั้นนะ

ไฮคลาส: มองว่าปัจจุบันเป็นช่วงเวลาที่สังคมไทยกำลังอ่อนแออย่างถึงที่สุด

สำหรับสังคมชนชั้นบน ในช่วงนี้ถือเป็นช่วงที่อ่อนแอที่สุด เหมือนกับเมื่อตอนกรุงศรีอยุธยาแตก เป็นช่วงที่ชนชั้นบนอ่อนแอมาก แต่เมื่อตอนที่กรุงศรีรอยุธยาแตกนั้น เรายังไม่มีขบวนการประชาชน ประชาชนเพียงแต่อยู่ในหมู่บ้าน ความคิดที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวมันไม่มี ชาวบ้านบางระจันก็เป็นหมู่บ้านเดียวที่ต่อสู้ ที่ปรากฏ แต่เขาก็สู้ไม่ได้เพราะเมืองหลวงทิ้งเขา

ตอนนี้เรามีชาวบ้านมากกว่าชาวบ้านบางระจัน และโยงใยกันได้ สมัชชาคนจนก็เป็นส่วนหนึ่ง มีคนตั้งไม่ต่ำกว่าครึ่งล้าน และคนเหล่านี้สามารถโยงใยกัน และยังมีชุมชนชนชั้นกลางที่ตื่นขึ้นอย่างบ้านกรูด เมืองกาญจน์ ที่สงขลา

แม้กระทั่ง 3-4 จังหวัดภาคใต้ ไปดูสิครับ ผมเชื่อเลยว่ามีคนที่เขาตื่นตัวแต่เรากลับไปหาว่าเป็นพวกแบ่งแยกดินแดน (หัวเราะ) ถ้าเราคิดกลับให้ดีๆ มันไม่มีนะ ผมลงไปครั้งแรก ไปคุยกับพวกมุสลิม พวกพุทธก็กล่าวหาว่าอาจารย์ไม่ได้ถือพุทธแล้วเหรอ ผมก็บอกว่าไม่มี เสร็จแล้วผมก็ไปคุยกับพวกพุทธ แล้วตอนนี้ผมก็โยงให้เขาคุยกันแล้ว

มนุษย์เราพอคุยกันแล้วมันก็เปลี่ยนไป เพราะตอนแรกก็นึกว่าไอ้นั่นเป็นแขก พวกมุสลิมบอกว่าไอ้พวกกินหมู ไอ้พวกกินเหล้า เราจะเอาไอ้ยี่ห้อที่เราได้รับมาซัดกัน พอรู้จักกันแล้ว...เราก็มีจุดอ่อนเขาก็มีจุดอ่อน เขาก็น่ารักเราก็น่ารัก มันก็คบกันได้ ผมว่าทางแก้ปัญหาคืออันนี้

ไฮคลาส: กรณีที่ห้างสรรพสินค้าขนาดใหญ่อย่างเช่นโลตัส คาร์ฟูผุดขึ้นทั่วประเทศ มีผลต่อการบริโภคของคนอย่างไร

ปัญหาคือเมื่อโลตัสไปทุกแห่ง มันก็ช่วยให้ไอ้พวกที่ผลิตของมาหลอกขายทางโลตัสมันรวยมากขึ้น ไอ้พวกที่ซื้อมันก็จนลงไปทุกที ไอ้ของที่ขายเหล่านั้น มันของที่ไม่มีความจำเป็นเลย เพราะฉะนั้นผมนี่ต่อต้านไอ้บริษัทหมดเลย เซเว่นอีเลฟเว่นไปถึงไหนทำลายหมด ทำลายน้ำดื่มพื้นบ้าน อาหารพื้นบ้าน ยาพื้นบ้าน คุณลองไปดูเซเว่นอีเลฟเว่นเขาทรีทลูกจ้างเขาเลวร้ายขนาดไหน เอาเปรียบขนาดไหน ลึกๆเขาก็ไปรับใช้เฟรนด์ไชส์อีกที อันตรายอยู่ตรงนี้

ระบบบริโภคนิยมมันไปโยงกับโลกาภิวัฒน์ มันมีบริษัทเล็กๆ ที่คุมอยู่นะครับ เหมือนอย่างคุณบอกว่าถ้ามีโรงพยาบาลแบบฝรั่งออกไปทั่วประเทศ โอ้โห คงจะดีนะครับ ยาล่ะครับ บริษัทยา 3-4 บริษัทมันคุมทั้งหมดเลย ยาที่เราซื้อมากินเม็ด 10 สลึง ต้นทุนมันไม่ถึง 2 สลึง มันเอาเปรียบเราทุกอย่างเลยครับ ก็กลับมาพึ่งตัวเอง ผลิตยาพื้นบ้านใช้ ดูแลสุขภาพเอง ระบบการศึกษามันผิดหมดเลยครับ เจ็บก็หาหมอๆ มันมีหมอไม่พอ ก็ดูแลตัวเองสิครับ นี่ผมดูแลตัวเองไม่กินยาเลย อย่างเข้าพรรษาผมก็ไม่กินข้าวเย็น อายุ 72 แล้ว เฉพาะช่วงเข้าพรรษาผมถือมังสวิรัติ 3 เดือน มันดีเยอะเลย น้ำหนักลดไป 4 กิโลแล้ว

ไฮคลาส: ความเสื่อมเป็นธรรมชาติของทุกสรรพสิ่ง รวมถึงสังขารของสังคมก็ย่อมจะต้องมีเสื่อม เราจะรับมือกับความเสื่อมนี้อย่างไร

ให้รู้เท่าทันสิครับ ให้เท่าทันความเสื่อม อย่าไปฝืนนะ เพราะตัวเราเองก็เสื่อมครับ คุณกับผมก็แก่ลงไป แต่เสื่อมนี่เราเข้าใจว่าพอตายแล้วมันสลาย ไม่ใช่นะครับ พอตายแล้วเกิดมาใหม่ เหมือนต้นไม้สวย ดอกไม้สวย แล้วพอเหี่ยวเฉา มันกลายเป็นปุ๋ยมันก็จะขึ้นมาเกิดใหม่ เช่นเดียวกับสังคมอาจจะเสื่อมสลายมันก็เกิดขึ้นมาใหม่ มันอยู่ที่ว่าเรามีสติปัญญารู้เท่าทันมันหรือไม่ ถ้ารู้เท่าทันมันเราก็ไม่เสียใจกับความเสื่อม ยอมรับสภาพความเปลี่ยนแปลง ที่ศาสนาพุทธเรียกว่าเป็นอนิจจัง ความเปลี่ยนแปลง เนื้อหามันเป็นทุกขัง ต้องรู้ว่าเป็นอนัตตา มันไม่มีอะไรคงทนถาวร รู้แล้วก็ปรับปรุงเปลี่ยนแปลงไป มีสติปัญญาตัดสิน

ไฮคลาส: มุมมองต่อสถานการณ์รุนแรงในภาคใต้ ยกตัวอย่างกรณีชาวบ้านจับตัวประกันเป็นทหาร สุดท้ายก็คือทหาร 2 คนเสียชีวิต

ผมไม่ทราบรายละเอียดนะ การเสียชีวิตนี่อาจจะมีความเข้าใจผิด แต่ว่าเหตุปัจจัยสำคัญอันหนึ่งก็คือว่า ความรุนแรงในภาคใต้นี่ส่วนใหญ่มันมาจากทหารครับ พูดกันอย่างไม่เกรงใจ ไม่ได้มาจากมุสลิม ไม่ได้มาจากชาวบ้าน เพราะคุณทักษิณให้อำนาจทหาร-ตำรวจมาก และไม่ใช่ให้อำนาจอย่างเดียว ให้เงินมากด้วย คุณมีเบี้ยเลี้ยงมากเลย หลายหมื่น เขาก็ต้องอยากอยู่ที่นั่น อยากรักษาส่วนนี้ไว้ เมื่อไม่มีปัญหา ก็ต้องสร้างให้มันมีเรื่อยๆ และถ้าคุณติดตามเรื่องปักษ์ใต้มันจะมีอย่างนี้ตลอดเวลาครับ ถึงปีงบประมาณทีก็จะสร้างเหตุการณ์ขึ้นมาที เพื่อจะเอางบประมาณ แต่คนเราไม่ได้ลงไปแก้ปัญหาที่พื้นฐาน เพราะว่าลึกๆ ไม่ว่าทหารก็ดี ตำรวจก็ดี ข้าราชการพลเรือนก็ยังดูถูกราษฎรอยู่ เห็นราษฎรโง่ ยิ่งราษฎรที่เราไม่รู้ภาษาเขาก็ยิ่งเห็นว่าเขาเลวร้าย เรียกเขาว่าแขก เขาเป็นมุสลิม เขาปิดหูปิดตาเขาก็หาว่าอย่างโน้นอย่างนี้ เขามีสิทธินะ...หัวเขา จะปิดก็ช่างเขา

ถ้าเราเริ่มเคารพกันมันจะเปลี่ยนเลยครับ ผมมีลูกศิษย์คนหนึ่งนะครับเขาเพิ่งได้เป็นนายอำเภอเมื่อปีกลายนี้เอง เดิมเขาชื่อแขกแบบอาหรับ ไม่ได้เป็นนายอำเภอ พอเปลี่ยนชื่อไทยได้เป็นนายอำเภอ เมืองไทยมันเรื่องขี้ผงเป็นเรื่องสำคัญครับ เรื่องสำคัญเป็นเรื่องขี้ผง น่าเสียดาย

ไฮคลาส: มุมมองต่อประเด็นที่ผู้นำออกมากล่าวถึงการถอนรากถอนโคนบุคคลสองสัญชาติ

ก็พูดได้...แต่มันมีจริงรึเปล่า ถอนารากถอนโคนหมดคืออะไร ก็ถอนตัเขาเองสิครับ (หัวเราะ) มันอยู่ที่คุณตีประเด็นนะครับ คนอังกฤษน่ะมีสัญชาติอื่นได้ คนแคนนาเดียนก็มีสัญชาติอื่นได้ คนอเมริกันอ้างว่ามีไม่ได้ แต่คนอเมริกันมีอำนาจก็มี 2 สัญชาติ

มันเป็นของสมมุติทั้งนั้นเลยนะครับเรื่องสัญชาตินี่ แต่ก่อนมันก็ไม่มี มันเพิ่งมีเมื่อหลังจากนโปเลียนขึ้นมาแล้วนี่เอง ไอ้ประเทศชาตินี่ก็เหมือนกัน ความจริงก็ไม่มี เราต้องเข้าใจสิครับ เพราะถ้าเราไม่เข้าใจแล้วมันก็มายึดติด เนี่ย...ประเทศไทยรวมเลือดเนื้อชาติเชื้อไทย เป็นคำโกหกตอแหลนะครับ! มันมีที่ไหนชาติเชื้อไทย ผมนี่ชาติเชื้อเจ๊ก ...ท่านก็ชาติเชื้อมอญ บางคนก็ชาติเชื้อแขก มันปนกันทั้งนั้นแหละมนุษย์ แล้วบอกประเทศไทยรวมเลือดเนื้อชาติเชื้อไทย มันเป็นไปไม่ได้หรอก

คือเราหลอกตัวเราเองจนเราเชื่อสิ่งที่เราหลอก และไอ้เรื่องเชื้อชาติมันเป็นสิ่งซึ่งมันเป็นไปสมัยฮิตเลอร์บอกว่า เชื้อชาติเราดีกว่าเชื้อชาติอื่น ไอ้สัญชาติก็เหมือนกัน กำหนดขึ้นมาเรียกกันเอง มันให้ทั้งคุณและโทษทั้งนั้นแหละ อย่างชื่อผมแหละ ชื่อสุลักษณ์ ศิวรักษ์ มันให้ทั้งคุณและโทษ ถ้าผมไปหลงชื่อผมวิเศษมันก็บ้า! มันก็มีประโยชน์แค่คนเอาไว้เรียกผมเท่านั้นเอง อย่าไปหลง ใช้สติ ใช้ปัญญา

ไฮคลาส: เมื่อไทยเปิดเขตการค้าเสรี

ปัญหาการเปิดเสรีนะครับ ขึ้นอยู่กับว่า ถ้าเวลาให้เสรีแต่คุณกับผมไม่เท่ากัน เสรีก็คือคุณก็เอาเปรียบผม คุณมือยาวคุณก็สาวเอาๆ เพราฉะนั้นการเปิดเสรีมันต้องปกป้องคนด้อยโอกาส อย่าให้คนที่มีกำลังเอาเปรียบคนที่ด้อยกำลัง เหมือนกับประชาธิปไตยก็เหมือนกันประชาธิปไตยเราฟังเสียงคนข้างมาก แต่คนข้างมากต้องไม่เอาเปรียบเสียงคนข้างน้อย พวกมุสลิมมลายูเป็นคนข้างน้อยต้องให้เกียรติเขาให้มากที่สุด ผมเป็นคนถือพุทธพวกคริสต์มีจำนวนน้อยมากเลย ผมต้องออกไปเอื้ออาทรคนถือคริสต์เขา

ไฮคลาส: การหลั่งไหลของวัฒนธรรมภายนอกที่เข้ามาทำให้วัฒนธรรมดั้งเดิมของเราเปลี่ยนแปลง มองว่าเป็นความสูญเสียหรือเป็นธรรมชาติ

วัฒนธรรมมันเปลี่ยนแปลงไปเรื่อยๆครับ ไม่มีที่ไหนจะรักษาวัฒนธรรมสมัยหินเอาไว้ได้นะครับ หินเก่าเปลี่ยนเป็นหินใหม่ หินใหม่เปลี่ยนเป็นหินกลาง แต่ปัญหาของการเปลี่ยน...แน่นอนครับบางอย่างมันสูญเสีย บางอย่างมันได้ขึ้นมา

เราต้องชั่งใจนะครับ เวลานี้มีคนบอกว่าจะกลับไปวัฒนธรรมไทยสมัยโบราณ เป็นไปไม่ได้ครับ จะนั่งเปิบข้าว...เป็นไปไม่ได้ แต่ถ้าจะกลับไปนั่งเปิบข้าว ก็ไม่เสียหาย แค่อย่าไปนึกว่าเปิดข้าวมันเลวร้ายกว่ากินช้อนส้อม เขามีสิทธิที่จะเปิบ ภาคอีสานเขายังกินข้าวเหนียวด้วยมืออยู่ ข้าวเหนียวต้องกินด้วยมือ ถ้าไม่กินมือไม่ปั้นมันไม่อร่อย ต้องเข้าใจอันนี้ ผมว่ามันมีความหลากหลายทางวัฒนธรรม

เจ้าคุณอนุมานราชธนท่านเป็นนักเขียนมีชื่อ เสถียรโกเศศ ท่านเป็นนายกราชบัณฑิตยสภา เวลาอยู่บ้านท่านกินตะเกียบ ท่านบอกเพื่อจะรักษากำพืดเดิมไว้ (หัวเราะ) คุณทวดท่านเป็นเจ๊ก ผมนี่...ปู่เป็นเจ๊กนะ เจ้าคุณอนุมานฯ ท่านอยากรักษากำพืดเดิมไว้ เลยกินตะเกียบอยู่ที่บ้าน แต่แน่นอนท่านเป็นขุนนาง ท่านจะไปกินตะเกียบในวงราชการก็ไม่ได้

ไฮคลาส: อาจารย์ให้นิยามคำว่า ' อารยธรรม ' อย่างไร

อารยธรรมต้องดีประเด็นให้ชัดนะครับ ธรรมะที่เป็นอารยะ ธรรมะที่เจริญงอกงาม เวลานี้เราไปเข้าใจเป็นฝรั่งไป ...เอาคำนี้มาใช้เป็นคนแรกเลย ศิวิไลซ์ ท่านตั้งชื่อลูกสาวท่านเลย กลายเป็นว่าอะไรที่เป็นของฝรั่งเป็นของดี อันตรายนะ เพราะอารยธรรมมันเป็นความคิดแบบฝรั่ง มันมาจากคำว่า civilize คำนี้มาจากภาละติน แปลว่าการอยู่เมือง

กล่าวกันว่าพระเจ้าออกัสตัส จักรพรรดิองค์แรกของโรม เมื่อเสวยราชย์โรมเต็มไปด้วยอิฐ เมื่อท่านสวรรคต โรมเต็มไปด้วยหินอ่อน นั่นเป็นอารยธรรมแบบตะวันตก เน้นที่วัตถุ รัชกาลที่ 5 ท่านเอาอย่างเห็นไหม ครับ ก่อนสวรรคตท่านสร้างวัดเบญจมบพิตรฯ ด้วยหินอ่อน สร้างพระที่นั่งอนันตสมาคมด้วยหินอ่อนที่เป็นของฝรั่ง

แต่อารยธรรมแบบตะวันออกตรงกันข้ามเลยนะครับ เราไม่ได้เน้นที่เมือง เราเน้นที่ป่า รพินทรนารถ ฐากูร บอกเลยคำตอบของเราอยู่ที่ป่า พระพุทธเจ้าเสด็จออกป่าถึง 6 ปี แสวงหาโมกษธรรม ป่าเป็นธรรมชาติครับ ต้นไม้มันเกิดแล้วตาย ตายแล้วเกิด เราเรียนจากต้นไม้ เรียนจากป่า ตอนนี้เมืองไทยมันแย่เพราะว่าเมืองไทยเต็มไปด้วยป่าคอนกรีต ผมว่าต้องกลับไปหาวัฒนธรรมป่า

วัดแต่ก่อนนี้ในกรุงเทพฯ มันต้องมีวัดป่า พระเจ้าแผ่นดินสมัยก่อนนี้บวชวัดป่านะครับ วัดราชาธิวาสเรียกวัดสมอรายนี่ พระเจ้าแผ่นดินเสด็จไปบวช เมื่อออกพรรษาหลังพระเจ้าแผ่นดินสึกแล้ว พระเจ้าแผ่นดินจะเสด็จไปถวายผ้าพระกฐิน ส่งกรมวังไปถวายผ้า ต้องตัดกิ่งไม้เลาะกิ่งไม้ เพราะว่าต้องเสด็จพระราชดำเนินโดยพระราชยานมีบังสูรย์ บังแทรก เจ้าอาวาสบอกว่า "ที่นี่วัดป่า ตัดไม้ไม่ได้!" ไอ้พวกกรมวังบอกว่าพระเจ้าแผ่นดินจะเสด็จมาถวายผ้าพระกฐิน เจ้าอาวาสท่านบอกว่า "จะเสด็จก็เสด็จ มิเสด็จก็มิเสด็จ แต่วัดนี้...ตัดต้นไม่ได้!" พวกนั้นกลับไปกราบบังคมทูล พระเจ้าแผ่นดินท่านบอก "อย่าไปตัดของท่านเป็นอันขาดเลยนะ! ข้าเดินไปได้ๆ" ความเคารพมันอยู่ตรงนี้นะครับ เคารพที่ครูบาอาจารย์ เคารพที่วัด เดี๋ยวนี้ไม่มีแล้ว ลานวัดกลายเป็นลานจอดรถไปหมดแล้ว เสร็จเลย อารยธรรมเราถูกถอนรากถอนโคน

ไฮคลาส: เมืองไทยในสายตาของประชาคมโลกตอนนี้เป็นอย่างไรบ้าง

คือมันอยู่ใครมองใครนะครับ อย่างจีนเขาก็มองเราว่าเป็นประเทศที่น่ารัก ติดตามเขาทุกอย่าง ถ้าคุณอ่านสามก๊กเราจะเห็นเลยว่าเราเป็นเมืองฮวนเมืองหนึ่ง เขาก็คุมเราได้ทุกทางเลย เขาไม่ยอมให้ดาไลลามะมาเมืองไทยเราก็ยอมอะไรเขาทั้งหมดแหละ ...ก็เสด็จเมืองจีนตลอดเวลา กลับก็มาเขียนเชียร์เมืองจีน หลับหูหลับตาเชียร์ คนก็พยายามซื้อ นี่ไงรักเจ้า ก็เลยถูกเขาหลอกมาเป็นทอดๆ

ทักษิณก็เหมือนกันไปเมืองจีนก็เคารพนบนอบทกุอย่าง ไปอเมริกาก็เหมือนกัน เขาเข้าใจว่าการเดินตามอภิมหาอำนาจเป็นของวิเศษ อารยธรรมคือการเดินตามผู้นำยิ่งใหญ่ จีน อเมริกัน เจ๊กเขาก็ชอบให้เราเป็นอาตี๋คนหนึ่งก็ไม่เป็นไร

ไฮคลาส: ทำนายอนาคตประเทศไทยแบบ ' ฟันธง '

ผมเห็นว่าเมืองไทย...พูดกันอย่างไม่เกรงใจเลยนะ เมืองไทยเป็นเมืองที่มีอนาคตน่าสนใจมาก อนาคตของไทยจะเป็นอนาคตที่แหวกไปจากกระแสหลักทั้งหมด เหมือนเมื่อ 2475 เราสามารถเลิกสมบูรณาญาสิทธิราชย์ได้ โดยรักษาสถาบันพระมหากษัตริย์ไว้ในรัฐธรรมนูญ สามารถตั้งมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์และการเมือง เปิดให้คนยากคนจนมาเรียนรู้เท่ากับผู้ลากมากดีทั้งหลาย จุฬาลงกรณ์ฯ เปิดให้ผู้ลากมากดีเรียนทั้งนั้น

ธรรมศาสตร์สามารถทำให้ชาวบ้านมาเป็นผู้แทนราษฎร มานำขบวนการเสรีไทย คุณเตียง สิริขันธ์ ได้รับเลือกให้เป็นประธานสมัชชาเอเชียอาคเนย์ นี่ชาวบ้านธรรมดาเลย ครูประชาบาล เช่นเดียวกับตอนนี้ ระบบการศึกษาน่าเสียดายเป็นเรื่องล้างสมองทั้งหมด ระบบราชการรับใช้เฉพาะราชการไม่รับใช้ราษฎร ระบบการเมืองก็รับใช้การเมือง รับใช้ทุน

เพราะฉะนั้นผมว่าภายในไม่ช้า ขบวนการราษฎรจะกลับมาเป็นใหญ่ นอกเหนือระบบการเมือง นอกเหนือระบบราชการ ผมว่ามันจะเป็นเรื่องใหญ่ และการแหวกแนวนี้ไม่ใช่แหวกแนวอย่างถูลู่ถูกัง แต่เป็นขบวนการแหวกแนวจากหลายประเทศ อย่างที่เกิดสมัชชาคนจนในเมืองไทย มันมีทั้งที่เม็กซิโก ที่บราซิล มันมีที่ไหนต่อที่ไหน ตอนนี้ผมว่ามันโยงใยกัน

สมัยโบราณจะมีเฉพาะพวกกษัตริย์โยงใยกัน หนังสือพิมพ์โยงใยกัน บริษัทข้ามชาติโยงใยกัน ตอนนี้ราษฎรก็โยงใยกันได้แล้ว เป็นนิมิตหมายที่ดี แม้กระทั่งเพื่อนบ้านของเรา พวกนักธุรกิจการค้า นักการเมืองก็เอาเปรียบเขา เขาเผาสถานทูตเราที่เขมรนะครับ ลาว พม่า คนข้างล่างเขาติดต่อกันนะ พระที่ลาว ที่พม่า สัมพันธ์กัน ผมว่าน่าสนใจ อีกนัยหนึ่งก็คือจะพูดภาษาฝรั่งก็คือ Civic society สังคมซึ่งมีแกนที่ประชาชนเป็นใหญ่

ผมว่ามันจะเป็นสิ่งที่มหัศจรรย์ และผมว่าเมืองไทยเป็นเมืองหนึ่ง ซึ่งจะนำในภูมิภาคนี้ หวังว่าที่ผมพูดน่ะไม่ใช่เป็นการฝันหวาน แต่ผมพูดจากที่ผมมีประสบการณ์พอสมควร อย่างที่พระพุทธเจ้าตรัสว่าเราต้องหาเหตุแห่งทุกข์ สมุทัย เมื่อเราหาเหตุแห่งทุกข์ได้แล้ว เราก็จะมองหา นิโรธ คือตัวดับทุกข์ ตัวดับทุกข์คือขบวนการประชาชน แต่ขบวนการประชาชนนั้นจะต้องเดินตามพระอริยมรรค กล่าวคือต้องเป็นไปโดยสันติวิธี ประชาชนก็จะต้องเริ่ม ฝึกไม่เกลียดคนที่กดขี่ข่มเหงเรา แต่เราต้องทำลายโครงสร้าง อารยธรรมให้หมดไป

เกลียดทักษิณไม่มีประโยชน์ครับ เกลียดสิ่งที่ทักษิณเป็นตัวแทน อำนาจ วิธีที่ฉ้อฉล รังเกียจสิ่งเหล่านี้ ผมว่าประชาชนจะสามารถแยกแยะได้ แล้วมันจะเดินไปสู่หนทางที่ประเสริฐ และผมหวังว่าสิ่งเหล่านี้คงจะเกิดขึ้นภายในอายุผม ถ้าไม่อายุผมก็อายุคุณ