ความเป็นหนึ่งและความเป็นเอกในด้านการขับร้องของนักร้องแต่ละคนล้วนมีเอกลักษณ์เป็นของตนเอง บนพื้นฐานของการใช้เทคนิคการขับร้องเบื้องต้นในลักษณะเดียวกัน ส่วนในขั้นก้าวหน้าหรือขั้นสูงกว่านั้นนักร้องแต่ละคนจะประยุกต์เทคนิคต่างๆ ที่เป็นของตนเองขึ้นมา ซึ่งทำให้เกิดความต่างที่เป็นเอกลักษณ์ประจำตัว

…"เพ็ญศรี พุ่มชูศรี" เป็นหนึ่งในผู้ที่มีเทคนิคการขับร้องขั้นสูง และสามารถใช้เทคนิคเหล่านั้นได้อย่างเหมาะสมและมีเอกลักษณ์เป็นของตนเอง จึงทำให้มีความเป็นหนึ่งตลอดมา ส่วนความเป็นเอกนั้น คือ การมี "ทาง" ของตนเอง ซึ่งทำให้สามารถกุมอารมณ์ของผู้ฟังและคุมบรรยากาศของการแสดงไว้ได้ตลอดเวลา...

ฉายแววแต่ครั้งเยาว์วัย
ครูสมาน (ใหญ่) นภายน เล่าให้ฟังว่า ราวอายุสัก 10 ขวบ เด็กหญิงผ่องศรี พุ่มชูศรี ได้เริ่มต้นฝึกหัดร้องเพลง เนื่องด้วยเป็นเด็กที่มีแก้วเสียงดี ร้องเพลงเพราะ สามารถจำเพลงละครร้องของครูพรานบูรพ์ได้อย่างแม่นยำด้วยลีลาและเสียง
ดังนั้น...ครูศิวะ วรนาฏ จึงได้รับเด็กหญิงตัวน้อยๆ นี้ไว้เป็นศิษย์ และฝึกสอนให้ร้องเพลงอย่างถูกจังหวะ เพราะจังหวะนั้นถือเป็นหัวใจสำหรับนักร้องและนักดนตรีที่จะเดินทางไปสู่ความสำเร็จในด้านการขับร้องและในด้านการบรรเลง นอกจากนี้ยังต้องร้องอักขระให้ถูกต้องตามบทเพลง พร้อมทั้งวิธีการเปล่งเสียงสั้น-ยาว-เบา-แรง ว่าสมควรจะนำมาใช้ในส่วนของทำนองเพลง ในบทเพลงนั้นๆ

พรสวรรค์...พรแสวง
เด็กหญิงผ่องศรี พุ่มชูศรี เป็นเด็กหัวไว จดจำทุกคำที่ครูพร่ำสอนไว้ในบทเพลงนั้นๆ ได้อย่างแม่นยำ สามารถนำไปร้องเพลงประกวดตามงานวัด ทั้งวัดอินทร์ บางขุนพรหม วัดจางวางศิษฐ์ วรจักร วัดสามปลื้ม วัดหัวลำโพง จนกระทั่งไปถึงมหาวิทยาลัยร้องเพลงของชาวบ้านก็คือวัดสระเกศ หรือที่รู้จักกันในชื่อว่า "ภูเขาทอง" ซึ่งใครที่มีความสามารถผ่านวัดนี้ไปได้ก็จะสามารถไปร้องเพลงสลับหน้าม่านหากินได้อย่างสบายๆ จนกระทั่งนักร้องรุ่นพี่หลายคน เช่น อ.เอี่ยวพญา หรือ ชาญ เย็นแข ตรีเพ็ชร หรือตาล กิ่งเพ็ชร แสงนภา บุญราศี เขียนไว้ว่าเมื่อไปสมัครร้องเพลงที่วัดไหน ถ้าเห็นชื่อเด็กหญิงผ่องศรีมาสมัคร พวกเขาจะรีบถอนตัวทันทีเพราะกลัวจะร้องแล้วแพ้เด็ก...นี่คืออิทธิพลของเสียงร้องเพลงจากเด็กหญิงตัวเล็กๆ ที่แม้แต่ผู้ใหญ่ยังกลัว...เจ้าหนูเสียงใสคนนี้จึงมีถ้วยรางวัลชนะเลิศในการประกวดร้องเพลงตามงานวัดหลายสิบใบ ขณะที่มีอายุเพียงแค่ 10 ขวบ เท่านั้น
ต่อมาจึงได้ร้องเพลงบันทึกแผ่นเสียงเป็นครั้งแรกในชีวิตของการเป็นนักร้อง ชื่อเพลง "ศีลธรรมทั้ง 5" ด้วยฝีมือการแต่งเพลงของ "ศิวะ วรนาฏ" นับแต่นั้นมาเด็กหญิงผ่องศรี จึงเปลี่ยนชื่อเป็น "เด็กหญิงเพ็ญศรี พุ่มชูศรี" และใช้ชื่อนี้ในการขับร้องเพลงเรื่อยมา

มีเสียงเป็นทรัพย์
ราวปี พ.ศ.2484 คุณพ่อของเธอประสบอุบัติเหตุจนต้องตัดแขนทิ้ง นอนรักษาตัวอยู่ที่โรงพยาบาล ด้วยความยากจนและพิการ ไม่สามารถที่จะหาเงินมาเป็นค่ารักษาและค่ายา หนทางเดียวเท่านั้นที่เธอจะทำได้คือการเข้าไปนั่งคุกเข่าร้องเพลงให้นายแพทย์สมหวัง ฉายะจินดา ฟังอย่างตั้งอกตั้งใจ ด้วยน้ำเสียงที่ใสดั่งดวงแก้ว ทำให้คุณหมอเกิดจิตเมตตาถึงกับเอ่ยปากยกค่ายาและค่ารักษาพยาบาลให้ทั้งหมด นี่คือเหตุการณ์หนึ่งที่ทำให้เด็กหญิงตัวน้อยๆ ทำเสียงของเธอให้เป็นทรัพย์ขึ้นมา จากนั้นกิตติศัพท์ของเธอจึงเลื่องลือไปทั่ว ในด้านการใช้เสียงร้องเพลงดังกระฉ่อนไปทั่วกรุง

ได้เป็นนักร้องเต็มตัว
เมื่อย่างเข้าวัยสาวเธอจึงตัดสินใจสมัครเข้าเป็นนักร้องของวงดนตรีลีลาศกรมโฆษณาการ ขณะนั้นมีครูเอื้อ สุนทรสนาน เป็นหัวหน้าวง และครูเวส สุนทรจามร เป็นผู้ช่วยหัวหน้าวง ท่านทั้งสองได้รับนางสาวเพ็ญศรี พุ่มชูศรี ไว้เป็นศิษย์ และเคี่ยวเข็ญ พร่ำสอนการขับร้องทั้งภาคทฤษฎี และภาคปฏิบัติ จนเป็นที่น่าพอใจ ครูเวสจึงมอบเพลง "หงส์เหิน" ให้ร้อง นับแต่นั้นมาก็มีนักแต่งเพลงที่มีชื่อเสียงมากมายมอบเพลงให้เธอร้อง ส่งผลให้เธอเป็นที่รู้จักยิ่งขึ้น
เพ็ญศรี พุ่มชูศรี เปรียบประดุจ "จิตรกร" ผู้ระบายสีใส่ในทำนองของบทเพลง ไม่ว่าจะเป็นบทเพลงของครูเพลงท่านใด เธอก็สามารถบรรจงวาดสีสันให้บทเพลงนั้นสดสวยยิ่งขึ้น เกินกว่าที่ครูเพลงวาดฝันไว้ เมื่อเป็นเช่นนี้บรรดานักแต่งเพลงทั้งหลายจึงมอบความไว้วางใจให้แก่เธอผู้เดียว เพื่อที่บทเพลงของครูเพลงเหล่านั้นจะกลายเป็นบทเพลง "อมตะ" ที่ไม่มีวันตายไปจากโลกบันเทิง ดังนั้นจึงกล่าวได้ว่า "เพ็ญศรี พุ่มชูศรี" คือ "คีตศิลปิน" ท่านหนึ่งที่มากด้วยความสามารถและยากที่จะหาใครเปรียบเสมือนได้ ด้วยความมีอัจฉริยภาพในการขับร้องเพลงที่โดดเด่นและมีอิทธิพลสูงต่อวงการเพลงไทยสากลนี้เองทำให้ โครงการวิจัย "การวิจารณ์ในฐานะพลังทางปัญญาของสังคมร่วมสมัย ภาค 2" ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) จัดการสัมมนาทางวิชาการ "เพ็ญศรีวิชาการ" และการแสดงดนตรี "แด่เพ็ญศรี คีตศิลปิน" ขึ้น
โดยได้เชิญผู้เชี่ยวชาญและเกี่ยวข้องกับวงการเพลงไทยสากล รวมทั้งศิลปินนักร้องมาร่วมเสวนาวิเคราะห์และวิจารณ์ผลงานเพลงของเพ็ญศรี พุ่มชูศรี อย่างเป็นวิชาการตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน ซึ่งได้ข้อสรุปไปในแนวทางเดียวกันว่า "เพ็ญศรี พุ่มชูศรี" คือสุดยอดแห่งคีตศิลปินของวงการเพลงไทยสากลอย่างแท้จริง.