๗ พฤศจิกายน ๒๔๙๘ – ๖ ธันวาคม ๒๕๕๐ วนิดามีชื่อเล่นว่ามด ซึ่งเกิดในสกุลไทยเชื้อสายจีน ในระดับชนชั้นกลาง ที่มีอัครฐานพอสมควร พี่น้องทุกคนที่ร่วมบิดามารดา ล้วนได้รับการศึกษาดี และแทบทุกคนอุทิศตนให้กับสังคม หากมดดูจะแหวกแนวไปยิ่งกว่าคนอื่นๆ ตรงที่ร่วมงานการต่อสู้กับกรรมกรมาแต่ตอนที่ยังเป็นนักศึกษา เมื่อจบการศึกษาแล้วก็ออกไปรับใช้คนยากคนจนในชนบท จนคนปลายอ้อปลายแขมเหล่านั้นเคารพรัก ดังเมื่อตั้งสมัชชาคนจนขึ้นนั้น มดได้รับเลือกให้เป็นที่ปรึกษา นับว่าเธอมีอุปการคุณกับสมัชชาที่ว่านี้ยิ่งนัก มดรับใช้ผู้ยากไร้ทั้งหลายด้วยความอ่อนน้อมถ่อมตน และมีวิถีชีวิตอันเรียบง่าย เรียนรู้วัฒนธรรมท้องถิ่นอย่างแยบคาย แม้จะพูดภาษาลาวของภาคอีสานไม่ได้ก็ตาม แต่เธอก็เข้าใจภูมิปัญญาชาวบ้านเป็นอย่างดี … Read entire article »

แด่พี่ดา พลเรือเอกจินดา ไชยอุดม เป็นพี่เขยของข้าพเจ้า ที่สนิทสนมดังกับเป็นพี่ชายแท้ๆ แม้ท่านจะเป็นทหาร แต่ก็มีหัวใจเป็นผู้ใฝ่รู้ ชอบอ่าน ชอบเขียน ชอบแปล และสนใจในทางพุทธศาสนาเป็นพิเศษ งานแปลของท่านที่ปรากฏออกมาเป็นภาษาไทยแล้วก็มีเช่น กรรมและการเกิดใหม่ และ สนทนาธรรมสำหรับคนสมัยใหม่ ก่อนตายจากไป ท่านได้แปล The Universe in a Single Atom (จักรวาลในหนึ่งอะตอม) ขององค์ทะไลลามะ หากไปซ้ำกับที่สดใส ขันติวรพงษ์ทำไว้แล้ว ก็เลยต้องงด ทั้งๆ ที่แปลไปได้มากแล้ว แต่ท่านก็ไม่เสียใจ บอกว่าฝึกแปลไว้ ไม่เสียเวลาเปล่า แม้พี่ดาจะไม่ได้เขียนหนังสือเป็นเล่ม แต่ก็ชอบเขียนบทความและโคลงกลอนทางการเมืองร่วมสมัย ส่งไปลงพิมพ์ในหน้าหนังสือพิมพ์เนืองๆ … Read entire article »

นายมยูร วิเศษกุล (๑๑ ธันวาคม ๒๔๗๔ – ๖ ธันวาคม ๒๕๕๐) เป็นนักเรียนอังกฤษ รุ่นไล่ๆ กับข้าพเจ้า หากเขาเรียนทางวิศวกรรมศาสตร์ อยู่ที่มหาวิทยาลัยแมนเชสเตอร์ แต่ก็ชอบพอกันสมัยเมื่ออยู่ประเทศนั้น ครั้นกลับมาเมืองไทยคุณมยูรรับราชการอยู่ที่กรมโยธาเทศบาล (ซึ่งบัดนี้เป็นพิพิธภัณฑ์สถานของพระปกเกล้าฯ) เขาเป็นคนที่เป็นตัวของตัวเองมาก ไม่ประจบนาย หากซื่อสัตย์ต่อวิชาชีพ และหวังดีต่อชาติบ้านเมืองเป็นอย่างมาก คุณมยูรมีเพื่อนสนิทที่มีความคิดคล้ายๆ กันไม่กี่คน ซึ่งมักกินอาหารกลางวันร่วมกันสัปดาห์ละครั้ง ณ ร้านอาหารใกล้ๆ กรมดังกล่าว ขาประจำมีคุณทวีศักดิ์ จันทรวิโรจน์ (ซึ่งตายจากไปเสียแล้ว) และคุณอุรา สุนทรสารทูล จากรมเดียวกัน นอกกรมออกไปก็มีคุณนิจ หิญชีรนันท์ จากสำนักผังเมือง ซึ่งต่อมามีคุณสุเมธ ชุมสาย ตามมาสมทบจากสำนักนั้นอีกคน … Read entire article »

The Rev. ย่อมาจาก Reverend ซึ่งแปลว่าเขาบวชเป็นศาสนาจารย์ของฝ่ายโปรเตสแตนท์ ซึ่งมีบุตรภรรยาได้โดยเปิดเผย Dr. คือเขาได้ปริญญาดุษฎีบัณฑิตจากมหาวิทยาลัยเอดินเบอเรอ ในสก๊อตแลนด์ แม้เขาจะเป็นคนอเมริกันก็ตาม เพื่อนๆ เรียกเขากันว่า บิล แบรดเลย์ และเขาเป็นเหลนหมอบรัดเลย์ ซึ่งเป็นมิชชันนารีอเมริกันรุ่นแรกๆ ที่เข้ามาเมืองไทยแต่สมัยรัชกาลที่ ๓ โดยนำการแพทย์แบบตะวันตกเข้ามา พร้อมกับการตั้งโรงพิมพ์ภาษาไทยขึ้นด้วย เพื่อเผยแผ่พระคริสตธรรม แต่ก็ทำนิตยสารภาษาไทยและอังกฤษควบคู่ไปกับตีพิมพ์หนังสือเล่มอีกด้วย นับว่าเขาเป็นนักบุกเบิกที่สำคัญคนหนึ่งเลยทีเดียว ลูกหลานหมอบรัดเลย์ ก็เป็นศาสนาจารย์สืบทอดมาถึงบิล นับเป็นชั่วคนที่ ๔ และบิลก็ตามทวดมาเมืองไทย แต่ไม่ใช่ในฐานะหมอสอนศาสนา หากมาเป็นอาจารย์ คณะศิลปะศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ แต่ พ.ศ. ๒๕๐๖ เป็นต้นมา … Read entire article »

ประชาเป็นลูกชายนายธรรมทาส ซึ่งก็เท่ากับเป็นหลานท่านอาจารย์พุทธทาส แต่ประชาไม่เคยคุยอวดเรื่องพ่อหรือหลวงลุง เข้าใจว่าหลวงลุงจะตั้งชื่อให้ประชา ซึ่งเป็นที่สองรองจากศิริ จนมีคนไปลือกันว่า ลูกชายคนต่อไปของนายธรรมทาส คงได้ชื่อว่า บดี อันเป็นพระนามของพระแม่น้าของพระพุทธองค์ ท่านอาจารย์พุทธทาสคงได้ยินถ้อยคำที่ว่านี้ จึงตั้งชื่อลูกน้องชายคนถัดไปว่าเมตตา ประชาเป็นคนเรียนเก่งทางวิทยาศาสตร์ สอบชิงทุนได้ ไปเรียนฟิสิกส์ที่มหาวิทยาลัยลอนดอน ข้าพเจ้าแทบไม่มีความรู้ทางวิทยาศาสตร์เอาเลย หากมาชอบพอกันและไปมาหาสู่กันเสมอในลอนดอน โดยมีจินดา ดวงจินดาอีกคนเป็นตัวเชื่อม จนเราอาจเป็น three musketeers ก็ได้ จินดาจบอักษรศาสตร์ จุฬาฯ (รุ่นเดียวกับจิตร ภูมิศักดิ์) แล้วได้ทุนไปเรียนอังกฤษ กลับมาเป็นนายตำรวจ หรือเป็นตำรวจแต่ก่อนได้ทุนไปนอกก็ได้ … Read entire article »

ชราภาพไม่เป็นเพียงการเดินทางไปสู่มรณภาพเท่านั้น หากมีความอภิรมย์ที่สำคัญประการหนึ่ง คือมีโอกาสได้แลเห็นเยาวมิตร งอกงามเติบโต จนบางคนอาจผันศักยภาพส่วนตน ออกไปรับใช้สังคมวงกว้างอย่างน่าชื่นชมอีกด้วย ยิ่งเยาวมิตรบางคนมาฝากตัวเป็นดังลูกศิษย์ด้วยแล้ว ก็ย่อมต้องให้กระหยิ่มยิ้มย่องว่าได้เกิดมีอภิชาตศิษย์ขึ้นแล้ว แม้ตนเองจะไม่มีอภิชาตบุตรก็ตามที ข้าพเจ้ารู้จักรัชนีมาแต่ยังไม่มีนามสกุลว่าธงไชย เวลานั้นเธอเพิ่งแตกเนื้อสาว เป็นนักเรียนฝึกหัดครูอยู่ที่บ้านสมเด็จฯ ซึ่งก็คงสะกดให้เธออยากมีอาชีพในทางสอนหนังสือ และเธอก็ได้เป็นครูสมใจ ณ โรงเรียนราษฎร์ของนายทุนที่ถือตัวว่าหัวก้าวหน้าทางการศึกษาพอสมควร แต่เธอก็ทนอยู่ที่นั่นได้ไม่นาน แม้เปลี่ยนไปสอนที่โรงเรียนคาทอลิกแล้ว เธอก็ทนความคับแคบของระบบการศึกษากระแสหลักไม่ได้ ทั้งๆ ที่ดูเธอจะเป็นคนอ่อนโยน อย่างไม่มีทีท่าในทางขัดขืนระเบียบแบบแผนหรือการบังคับบัญชาเอาเลยก็ตาม … Read entire article »

นายมัตสุโมโตเป็นคนสำคัญคนหนึ่งของญี่ปุ่น อนุสาวรีย์ที่ปรากฏแก่คนทั้งหลายคือ International House of Japan ที่เขาปลุกปั้นขึ้นหลังสงครามโลกครั้งที่ ๒ เพื่อให้คนญี่ปุ่นใจกว้าง รู้จักโลกภายนอก นอกเหนือความเป็นชาตินิยม และให้นานาชาติ (โดยเฉพาะก็สหรัฐ) มีโอกาสรู้จักญี่ปุ่น ข้าพเจ้าเองได้รับเชิญให้ไปสู่สถาบันแห่งนี้ เป็นคนไทยที่สอง รองจากสมศักดิ์ ชูโต ในโครงการแขกรับเชิญจากเอเชียอาคเนย์ ในปี ค.ศ. ๑๙๗๐ สมศักดิ์เอาภรรยาชาวเยอรมันของเขาไปด้วย เพราะเธอทำงานสายการบินลุฟต์ฮันซ่า ไปได้โดยไม่เสียค่าเรือบิน แต่ค่ากินอยู่หลับนอนในญี่ปุ่น International House of Japan ซึ่งเป็นเจ้าภาพ ออกให้หมด ถึงคราวข้าพเจ้า ข้าพเจ้าไม่ได้เอาภรรยาไปด้วย เพราะเธอเคยไปญี่ปุ่นกับข้าพเจ้ามาก่อนแล้ว และคราวนั้นวิทยากร เชียงกูร ทำงานอยู่กับข้าพเจ้า … Read entire article »

 พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าธานีนิวัติ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร ทรงเสกสมรสกับหม่อมประยูร บุตรีเจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) คุณโต (พี่สาวท่านผู้หญิงตลับ) เป็นมารดา ในกรมกับหม่อมเป็นคู่สามีภรรยา ที่น่าเคารพนับถือเป็นอย่างยิ่ง ทั้งสองท่านมีความเรียบง่าย และให้ความเป็นกันเองกับแทบทุกคน ที่มีโอกาสได้เข้าไปใกล้ชิด แม้จะไม่ง่ายนักที่จะเข้าไปสนิทสนมถึงวงใน ทั้งสองท่านนี้ มีบุตรธิดา ๓ คน เรียงลำดับกันดังนี้ คือ (๑) ม.ร.ว. (หญิง) นิวัติวาร (๒) ม.ร.ว. (ชาย) ปาณฑิต และ (๓) ม.ร.ว. (หญิง) สุพิชชา ในที่นี้จะขอกล่าวถึงคุณชายปาณฑิตแต่เพียงผู้เดียว โดยที่เธอได้สิ้นชีพไปแล้วอย่างน่าเสียดาย ในขณะที่พี่สาวและน้องสาวยังดำรงชีวิตอยู่ทั้งสองคน … Read entire article »

เรย์ ดาวน์ส เป็นศาสนาจารย์ชาวอเมริกัน ที่มาเผยแผ่ศาสนาคริสต์ในปี พ.ศ. ๒๔๙๒ ซึ่งเป็นสมัยของเผด็จการรัฐประหาร ป. พิบูลสงคราม แต่จักรวรรดิอเมริกันก็เริ่มมีอิทธิพลเหนือรัฐบาลไทยด้วยแล้ว หากเรย์อุทิศตนเพื่อเยาวชนคนไทยเป็นพิเศษ โดยเฉพาะก็นักศึกษาในขั้นมหาวิทยาลัย ซึ่งไม่จำต้องเป็นคนถือคริสต์ และเรย์กับภรรยาของเขา (เอลิซะเบธ) เป็นคู่ผัวตัวเมียที่ยิ้มย่องผ่องใส ใจคอเบิกบาน ต้อนรับผู้คน แม้ที่ไม่ถือคริสต์อย่างเป็นกันเอง เรย์ เป็นตัวตั้งตัวตีที่ก่อให้เกิดสำนักกลางนักเรียนคริสเตียนขึ้นที่เชิงสะพานหัวช้าง แต่ พ.ศ. ๒๔๙๖ โดยที่นี่คือสถานที่ที่มีคุณค่าเป็นอย่างยิ่งกับการอนุรักษ์สถานที่ที่แวดล้อมไปด้วยต้นไม้นานาชนิด ทั้งยังเป็นที่แสดงนฤมิตรกรรมของศิลปินไทยรุ่นแรกๆ นอกแวดวงของทางราชการออกไป นอกเหนือจากการเป็นที่จุดไฟในทางสติปัญญาให้กับเยาวชน และผู้คนจากนานาประเทศก็ใช้เป็นที่พักได้อย่างสะดวกด้วยราคาอันย่อมเยา … Read entire article »

สำหรับคนอย่างข้าพเจ้า ที่มีอายุเกินค่อนศตวรรษไปแล้ว ย่อมมีญาติมิตรตายจากไปเนืองๆ คงจะเขียนถึงทุกๆ คนไม่ไหว แต่ก็จำต้องเอ่ยถึงกัลยาณมิตร ซึ่งรวมถึงครูและเพื่อน ที่มีไมตรีจิตมิตรภาพต่อกัน โดยที่บางคนได้ทำคุณประโยชน์ให้กับสังคมมิใช่น้อยเอาเลยด้วยซ้ำ อย่างดีพร้อม ไชยวงศ์เกียรติ ซึ่งเพิ่งตายจากไปนั้น เป็นเยาวมิตร รุ่นนิธิ เอียวศรีวงศ์ และเคยเป็นคณะบรรณกรจัดพิมพ์สังคมศาสตร์ปริทัศน์ ฉบับนิสิตนักศึกษามาแต่ พ.ศ. ๒๕๐๙ โดยที่เขามีบทบาททางวิชาการและทางสื่อสารมวลชนตลอดมา แม้ระยะหลังๆ มานี้ เราจะห่างเหินกันไป ก็นึกถึงเขาอยู่เสมอ แต่แล้ววันดีคืนดีก็เห็นประกาศในหน้าหนังสือพิมพ์ว่า เขาตายจากไปแล้ว และเผาที่วัดพระศรีมหาธาตุเมื่อวันที่ ๑๔ กรกฎาคม ๒๕๕๑ … Read entire article »

ข้าพเจ้าแรกพบไมเกิล ไรท์ ที่พุทธวิหาร ของคณะสงฆ์ลังกา ซึ่งตั้งอยู่ ณ เลขที่ 10 Ovington Gardens ตำบล Knightsbridge ของกรุงลอนดอน เวลานั้นท่านสัทธาติสสะเป็นเจ้าอาวาส โดยที่ยังไม่มีสำนักสงฆ์อื่นๆ ในอังกฤษ ฝรั่งที่สนใจพุทธศาสนาทั่วๆ ไป ย่อมไปยังพุทธสมาคม ณ 58 Eceleston Square ซี่งมีนายคริสมัส ฮัมเฟรส์ เป็นประธาน ที่นี่ฆราวาสเป็นใหญ่ และเปิดกว้างในทางทุกๆ นิกาย หากเน้นที่การภาวนาแบบเซนเป็นเฉพาะ สำหรับฝรั่งที่สนใจทางด้านเถรวาท ซึ่งใช้ภาษาบาลีเป็นหลัก ย่อมไปพุทธวิหาร ซึ่งมีการถวายทานและมีพระให้ศีล แล้วเทศนาเป็นภาษาอังกฤษ โดยเชิญฆราวาสแสดงปาฐกถาธรรมในวันอาทิตย์ด้วยบ้าง คนไทยที่มักไปพูดที่นั่น มีนายเลอสรร ธรรมพิชา กับข้าพเจ้าเป็นขาประจำ … Read entire article »

ข้าพเจ้าแรกพบขวัญดี รักพงษ์ ที่สำนักงาน สปอ. (SEATO) ถนนราชดำเนิน เมื่อข้าพเจ้าเพิ่งกลับมาจากอังกฤษในปี พ.ศ. ๒๕๐๕ เวลานั้นขวัญดีทำงานอยู่ที่นั่น หลังจากจบมาจากคณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย คุณจันทร์แจ่ม บุนนาค ซึ่งเป็นเจ้าพนักงานผู้ใหญ่อยู่ที่นั่น เป็นคนแนะนำให้เรารู้จักกัน ทั้งยังเคยชวนให้ไปกินอาหารกลางวันด้วยกันอีกด้วย เราถูกอัธยาศัยกัน ดังเรามีผลงานทางด้านแปลหนังสือร่วมกันเล่มหนึ่ง ซึ่งมอบให้สำนักพิมพ์ก้าวหน้าจัดพิมพ์จำหน่าย ต่อมา ขวัญดีได้รับทุนให้ไปทำปริญญาเอก ทางด้านวรรณคดีไทย ที่มหาวิทยาลัยลอนดอน ณ School of Oriental and African Studies ที่ข้าพเจ้าเคยสอนอยู่ และ Stuart Simmonds ซึ่งเป็นผู้ควบคุมวิทยานิพนธ์ของเธอ ก็เคยเป็นเพื่อนร่วมงานของข้าพเจ้ามาก่อน … Read entire article »

คุณปรีดาเป็นเจ้าของ หรือผู้ถือหุ้นใหญ่ของบริษัทแพรนดาจิวเวอรี่ ซึ่งผลิตอัญมณีสำหรับชนชั้นกลาง จำหน่ายไปแทบทั่วโลก และได้ความสำเร็จทางธุรกิจอย่างน่าทึ่ง มีโรงงานทั้งในเมืองไทย เมืองจีน เวียดนาม อินโดนีเซีย ฯลฯ แต่ที่สำคัญยิ่งกว่านี้ ก็ตรงที่บริษัทนี้ดำเนินกิจการอย่างให้เกียรติกับผู้ร่วมงาน แม้จนกรรมกร ทั้งยังไม่เอาเปรียบลูกค้า โดยมีจิตสำนึกในทางที่แลเห็นธรรมชาติว่ามีคุณูปการกับมนุษย์ ไม่จงใจทำลายทรัพยากรทางธรรมชาติ เพียงเพื่อผลกำไร ทั้งยังไม่โฆษณาสินค้าด้วยกลอุบายอันหลอกลวงต่างๆ ตามระบบทุนนิยมและบริโภคนิยมกระแสหลัก … Read entire article »

ดำเนิน การเด่น เป็นชื่อไทย ที่แปลงมาจากชื่อ Robert Golden ในภาษาอังกฤษ เขาเป็นชาวนิวยอร์ก สัญชาติอเมริกัน ซึ่งฉลาดเฉลียวมาก จบการศึกษาจากคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยฮาวาร์ด ด้วยคะแนนดีเด่น แล้วมาเมืองไทยแต่สมัยเลิกสงครามแล้วใหม่ๆ (๑๙๕๒) หากไม่ต้องการเอาดีทางกฎหมาย โดยไปสมัครทำงานด้านหนังสือพิมพ์ภาษาอังกฤษBangkok Tribune ซึ่งเข้าใจว่าจอมพล ป. พิบูลสงคราม จะถือหุ้นใหญ่ หรือผู้ที่ถือหุ้นใหญ่สยบอยู่กับเผด็จการผู้นั้น ซึ่งขณะนั้นเป็นนายกรัฐมนตรีที่มีแนวโน้มจะเดินตามก้นอเมริกันยิ่งๆ ขึ้น … Read entire article »

 เสฐียรโกเศศ เป็นนามปากกาของพระยาอนุมานราชธน (ยง) ซึ่งเมื่อท่านอายุครบ ๘๐ ปี ณ วันที่ ๑๔ ธันวาคม ๒๕๕๑ ได้บังเกิดมีมูลนิธิที่ตั้งชื่อขึ้นตามนามปากกานี้ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อช่วยนักเขียน (ทั้งที่เขียนรูปและเขียนหนังสือ) ให้แสวงหาความเป็นเลิศในทางอัจฉริยภาพ อย่างไม่จำต้องไกล่เกลี่ยกับสภาพเศรษฐกิจทางสังคม หาไม่นักเขียนจะกลายไปเป็นพาณิชยศิลปินไปเสีย เพราะความจำเป็นทางเศรษฐกิจบังคับ พร้อมกันนี้มูลนิธิดังกล่าวก็ต้องการอุดหนุนนักเขียนที่ตกยาก เพราะแก่ชราหรือพยาธิครอบงำ โดยสร้างสรรค์นฤมิตรกรรมอีกไม่ได้แล้ว … Read entire article »

ศาสตราจารย์ นายแพทย์ทองอวบ อุตรวิเชียร เป็นนักเรียนอัสสัมชัญรุ่นเดียวกับข้าพเจ้า หากเขาอ่อนกว่าข้าพเจ้าสองสามปี และเขาเรียนที่โรงเรียนอัสสัมชัญศรีราชา ในขณะที่ข้าพเจ้าเรียนอยู่กรุงเทพฯ จบชั้นมัธยมศึกษาแล้ว เขาจึงมาเรียนต่อเตรียมอุดมศึกษาในเมืองกรุง ซึ่งสมัยนั้นเรียกกันว่า ม. ๗ ม. ๘ … Read entire article »